Samantekt úr sóknaráætlunum fyrir svæði

Niðurstöður af þjóðfundum í landshlutum leiddu það í ljós að svæðin átta eiga mikið meira sameiginlegt heldur en greinir þau í sundur. Í rauninni reyndist erfitt að finna sérstöðu fyrir hvert svæði sem ekki var sameiginleg með a.m.k. nokkrum öðrum. Það kom í ljós að flest svæðin mátu sérstöðu sína felast í áherslu á ferðaþjónustu og uppbyggingu rannsóknar- og þekkingarsetra. Þessar áherslur hafa einnig komið fram í gegnum árin í svonefndum vaxtarsamningum um uppbyggingu atvinnulífs sem iðnaðarráðuneytið hefur gert við fulltrúa landshlutanna og einkaaðila.

Þátttakendur á fundunum bentu á sérstöðu eins og fallega og óspillta náttúru, orkuauðlindir (jarðvarma og vatnsafl), landbúnaðarafurðir og sjávarafurðir. Hugmyndir og tillögur um einstök verkefni voru misjafnlega útfærðar. Hér á eftir er leitast við að flokka umræddar tillögur sem voru sameiginlegar fyrir mörg svæði  í sex  þemu sem rétt er að leggja áherslu á á landsvísu. Í kjölfar þjóðfundanna hafa landshlutasamtök sveitarfélaga unnið áfram með umrædd þemu og aðrar hugmyndir og hafa mörg afmarkað einstök verkefni (eitt eða fleiri) sem hvert landsvæði leggur áherslu á að fylgja eftir í sóknaráætlun fyrir viðkomandi landshluta. Í því samhengi er ljóst að mun meiri árangur mun nást ef svæðin vinna saman að framgangi á hverju lykilsviði, t.d. með klasasamstarfi. Að sama skapi þurfa fulltrúar landssvæða að koma sér saman um verkaskiptingu hvað varðar þau verkefni sem eru sameiginleg fyrir mörg þeirra svo þau séu ekki öll að yrkja sama akurinn.

Sameiginleg sérstaða Íslands

Tillögur um sóknarfæri og sérstöðu á hverju landsvæði eru hér settar fram sem dæmi um sameiginlega sérstöðu landsins í heild. Þær eru flokkaðar í 6 þemu eins og áður sagði og er framsetning þeirra ekki eftir styrkleikaröð.

1. Ferðaþjónusta – tengd náttúru annars vegar og sögu- og menningu hins vegar

Alls staðar á landinu eru möguleikar í ferðaþjónustu og hægt að byggja upp, efla þá þjónustu sem fyrir er og markaðssetja ýmis konar þjónustu bæði innanlands og erlendis. Fram komu m.a. hugmyndir um jarðminjagarð (Geocamp) á Suðurnesjum og í V-Skaftafells- og Rangárvallasýslum, aukna markaðssetningu stóðhestarétta á Norðvesturlandi, bætt aðgengi að björgum á Vestfjörðum og markaðssetningu hreindýraveiða á Austurlandi. Mjög víða mætti byggja upp heitar, náttúrulegar laugar og baðstaði og áfram er hægt að markaðssetja höfuðborgina sem vistvæna ,,sveit í borg” þar sem nálægð höfuðborgarinnar við óspillta náttúru er sjaldgæf á heimsvísu. Sögu- og menningartengd ferðaþjónusta hefur einnig farið vaxandi og áhugi var á því að auka við þá þróun.

2. Heilsa og vellíðan 

Heita vatnið og óspillt náttúran býður uppá góða aðstöðu fyrir ýmis konar heilsueflingu. Breytingar á rekstri heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni bjóða upp á möguleika á að nýta hluta af húsnæði þeirra til að bjóða innlendum jafnt sem erlendum ferðamönnum uppá ýmsar meðferðir og aðgerðir. Heilsuböð gætu bæði nýst sem eftirmeðferð eftir aðgerðir en einnig sem lúxus-heilsumeðferð. Á Suðurnesjum er slík starfsemi þegar vel á veg komin með Bláa lóninu sem býður uppá psoriasis meðferðir. Fleiri staðir á landinu gætu nýtt sér heita vatnið og byggt upp í kringum það, t.d. mætti byggja upp heilsuböð við Deildartunguhver á Vesturlandi. Fulltrúar á Þjóðfundi  á Vesturlandi bentu á að heilbrigðisráðuneytið og iðnaðarráðuneytið gætu í sameiningu markað stefnu í uppbyggingu á sviði heilsuþjónustu og fræðslu með það að markmiði að greinin verði öflug á landsvísu. Huga  þyrfti að sameiginlegri kynningu og uppbyggingu í því skyni að byggja upp gæði og nýta þekkingu og auðlindir á landinu öllu.

3. ,,Hrein” matvæli og vatn

Víða á landsbyggðinni eru matvælavinnsla og sjávarútvegur grunnatvinnuvegir og þó þetta hafi ekki geta talist sérstaða á hverju svæði þar sem þessar greinar finnast víða á landinu þá eru íslenskar landbúnaðar- og sjávarafurðir augljóslega sérstaða fyrir landið í heild. Leggja mætti meiri áherslu á að fullvinna afurðir og markaðssetja erlendis sem lúxusvöru og ná þannig fram meiri virðisauka. Á Vesturlandi komu fram hugmyndir um að þróa nýjar vörur eins og sól- eða frostþurrkað söl og skarfakál, geitaost og geitapate og margt fleira.

4. Fullvinnsla afurða

Matvæli og sjávarafurðir má sem fyrr segir fullvinna frekar og markaðssetja sem lúxusvöru en huga mætti að fullvinnslu fleiri afurða til að auka verðmætasköpun og vöruþróun. Á Norðvesturlandi og víðar mætti t.d. auka framleiðslu og finna nýja markaði fyrir sútuð skinn og sjávarleður og í Hvalfirði og á Austurlandi mætti vinna vörur úr áli og málmum.

5. Þekkingarmiðstöðvar og rannsóknasetur

Íslendingar búa yfir sérþekkingu á orkunýtingu og sjávarafurðum. Þessa sérþekkingu er sjálfsagt að þróa frekar og nýta. Á Vestfjörðum var stungið upp á að setja á stofn Háskóla hafsins og menntun og rannsóknir tengdar sjávarútvegi og fiskeldi en þar töldu fulltrúar á þjóðfundi vera kjöraðstæður til að byggja upp alþjóðlega miðstöð mennta, vísinda og rannsókna í haftengdum fræðum. Á Suðurnesjum er alþjóðaflugvöllur og aðstaða á Ásbrú fyrir alþjóðlegt flugnám og öryggisakademíu. Á Norðausturlandi er góð aðstaða fyrir vetraríþróttir og þar vildu landshlutasamtökin markaðssetja íþróttabæinn Akureyri. Einnig vildu fulltrúar á Norðaustursvæði efla t.d. norðurslóðaáherslur við Háskólann á Akureyri. Hugmyndir um alþjóðlegan björgunarskóla komu einnig fram bæði í tengslum við Björgunarskólann á Gufuskálum en einnig á höfuðborgarsvæðinu.

6. Nýting endurnýjanlegrar vistvænnar orku (vatnsafl, jarðhiti)

Í mörgum landshlutum er að finna endurnýjanlega orku sem mætti nýta frekar. Á Suðurlandi var t.d. stungið uppá að nýta orkuna í kísilverksmiðju, pappírsverksmiðju, gagnaver og gróðurhúsaræktun. Svipaðar hugmyndir komu fram um háhitasvæði í Þingeyjarsýslu. Á Suðurnesjum var bent á að nýta mætti affallsvatn frá Reykjanesvirkjun í fiskeldi, t.d. tilapíurækt og þörungarækt og þróa nýjar vörur eins og saltrækjur. Á Norðvesturlandi beindu menn augum að vatnsaflinu og töluðu um að stækka Blönduvirkjun en einnig er víða heitt vatn á Norðvesturlandi sem mætti nýta. Þar kom reyndar líka til umræðu að nýta  jarðefni eins og basalt og kalkþörunga og bent var á að nýta mætti orkuna til að stofna ný fyrirtæki á borð við koltrefjaverksmiðjur, kalkþörungavinnslu, gagnaver, ylrækt o.fl.