Hvað er þjóðlenda?

Í maí 1998 samþykkti Alþingi lög nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta sem hafa þann tilgang að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Lögin fela í sér að tekið er upp nýtt hugtak „þjóðlenda“ sem tekur til allra landsvæða utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi.  Er um að ræða landsvæði sem þjóðin fer með í heild sinni og eru sameiginleg auðlind þjóðarinnar sem forsætisráðherra hefur umsjá með. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til þjóðlendulaga kemur fram að gert sé ráð fyrir að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningar, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Kveða lögin á um að enginn megi hafa afnot þjóðlendu fyrir sjálfan sig, þar með talið að reisa þar mannvirki, gera jarðrask, nýta hlunnindi, vatns- og jarðhitaréttindi án leyfis. Til að nýta land og landsréttindi innan þjóðlendu þarf leyfi hlutaðeigandi sveitarstjórnar sem og forsætisráðuneytisins sé nýting heimiluð til lengri tíma en eins árs, sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna. Ef um er að ræða nýtingu vatns- og jarðhitaréttindi, námur og önnur jarðefni innan þjóðlendu þarf leyfi forsætisráðherra nema mælt sé fyrir um annað í lögum, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna.

Líkt og fyrr greinir geta einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar, átt svokölluð takmörkuð eignarréttindi innan þjóðlendna. Þjóðlendulög raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Afréttur er landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Hið sama gildir um önnur réttindi sem menn færa sönnur á að þeir eigi. Eignarland er hins vegar „landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma“.  

Á grundvelli lagnanna skipaði forsætisráðherra þriggja manna nefnd, óbyggðanefnd sem hefur eftirfarandi hlutverk, sbr. 7. gr.:

• að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, 
• að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og
• að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna.

Hvaða landssvæði yrðu þjóðlendur við gildistöku laganna skýrist því af starfi nefndarinnar, úrskurðum hennar og þeim dómum sem gengið hafa vegna þeirra. Á heimasíðu óbyggðanefndar má sjá hver framvinda vinnu hennar er.

• Forsíða vefs óbyggðanefndar
• Úrskurðir óbyggðanefndar
• Yfirlitskort frá október 2011 - þjóðlendulínur á svæðum 1-7A að teknu tilliti til endanlegra dómsúrlausna

Um stjórn og meðferð þjóðlenda fer eftir II. kafla fyrrgreindra laga, nr. 58/1998, og fer  forsætisráðherra með málefni þjóðlendna sem ekki eru lögð til annarra ráðuneyta með lögum. Þá er jafnframt starfandi samstarfsnefnd um málefni þjóðlendna, skv. 4. gr. laganna. Þar eiga sæti fulltrúar forsætisráðherra, iðnaðarráðherra, landbúnaðarráðherra, samgönguráðherra og umhverfisráðherra og tveir fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Fulltrúi forsætisráðherra er formaður nefndarinnar. Hlutverk nefndarinnar  er að vera fosætisráðherra til aðstoðar við stjórn og ráðstöfun réttinda innan þjóðlendna. Þá er starfandi lögfræðingur þjóðlendumála.

Erindi um nýtingu í þjóðlendum skal senda á postur@for.stjr.is.