Samfélagsmarkmið

Velferð, þekking, sjálfbærni

Árið 2020 er markmiðið að Ísland verði fullgildur meðlimur í hópi norrænna velferðarsamfélaga þar sem félagslegt öryggi og jafnrétti íbúa er tryggt. Gott menntunarstig, hátt atvinnustig og virk þátttaka íbúa óháð búsetu, stöðu eða kyni er grundvöllur þess að þetta takist. Það eina sem er öruggt þegar til framtíðar er litið er að miklar breytingar verða á nánasta umhverfi okkar á næstu árum. Tækniþróun er hröð en ekki síður þróun samfélagsins. Breytt fjölskyldumynstur, fjöldi nýrra þjóðfélagsþegna af öðru þjóðerni, menningarleg stéttarskipting og mikil vinna foreldra utan heimilis gerir það að verkum að huga verður að vellíðan ekki síður en hagsæld. Góð menntun og almennur jöfnuður er forsenda þess að þjóðin takist farsællega á við þessa framtíð.

Fjölmargt bendir til að huga þurfi að fleiru en hagsæld til þess að tryggja grundvöll góðs samfélags. Árið 2006 var ánægja Íslendinga með líf sitt nærri miðgildi OECD ríkjanna og hafði þá staðið í stað frá upphafi áratugarins. Á sama tíma hafði lífsánægja almennt aukist í OECD ríkjunum. Sú mikla hagsæld sem Íslendingar bjuggu við skilaði sér því ekki í aukinni lífsánægju.¹  Á undarförnum árum hefur ójöfnuður í þjóðfélaginu aukist mikið og hraðar en í öðrum ríkjum OECD. Þannig hefur Gini-stuðullinn sem mælir ójöfnuð í einni tölu milli 0 og 100 (eða hvernig samanlagðar tekjur allra einstaklinga í landinu dreifast) hækkað um 104% milli áranna 1993 og 2007. Stuðullinn væri 100 ef sami einstaklingurinn hefði allar tekjurnar en 0 ef allir hefðu jafnar tekjur. Árið 2009 var Gini-stuðullinn á Íslandi nærri 30. Raunar er aukningin ein sú mesta sem hefur átt sér stað í hinum vestræna heimi. Því er mikilvægt að stjórnvöld móti framtíðarstefnu um skiptingu gæða samfélagsins og auki jöfnunaráhrif tilfærslna og skattkerfis í átt að fyrra marki.

Lífsgæði snúast meðal annars um velferð einstaklinga, heilbrigði og tekjur og bætta félagslega stöðu þeirra. Heilsufar er almennt gott á Íslandi, lífslíkur við fæðingu með því allra hæsta sem gerist, ungbarnadauði lægri en í flestum öðrum OECD ríkjum og hlutfall þeirra sem telja sig við góða heilsu er hærra hér á landi en í mörgum ríkjum OECD.²  Það er engu að síður brýnt að bæta þjóðfélagið á þann hátt að fólk eigi auðveldara með að taka upplýstar ákvarðanir um heilbrigt líferni. Mikilvægt er að áhrif allrar stefnumótunar og aðgerða stjórnvalda séu metin m.t.t. velferðar. Heilsuefling og forvarnir sem stuðla að bættri lýðheilsu verði efldar með sérstakri áherslu á áfengis- og fíkniefnaforvarnir, næringu og hreyfingu, kynheilbrigði og geðheilbrigði. Mikilvægt er að mæla framfarir er kemur að huglægum þáttum eins og heilsufarsupplifun á hlutlægan hátt.

Þrátt fyrir að Ísland mælist ofarlega á lista yfir stöðu jafnréttismála í heiminum, borið saman við önnur lönd, er nokkuð í land með að fullu jafnrétti sé náð. Árið 2006 mældist Ísland með gildið 0,78 á Global Gender Gap Index, 2009 með gildið 0,83 og 2010 með gildið 0,85 og er Ísland í fyrsta sæti á þessum alþjóðlega mælikvarða. Til þess að hægt sé að segja að fullt jafnrétti sé til staðar þarf gildið hins vegar að vera 1 og er það langtímamarkmið Íslands.³  Halda þarf áfram á þeirri braut sem mörkuð hefur verið og samþætta kynjasjónarmið inn í opinbera stefnumörkun og aðgerðir til atvinnusköpunar. Ein mesta þátttaka kvenna á vinnumarkaði innan OECD-ríkja krefst þess að sérstaklega sé hugað að stöðu beggja kynja á vinnumarkaði, jafnvægi milli vinnu og einkalífs og umgjörð barna og ungmenna í því samhengi.

Þeim sem búa við örorku hefur fjölgað stöðugt á undanförnum árum og á það sér fjölþættar skýringar m.a. hækkandi meðalaldur þjóðarinnar, breytt þjóðfélagsmynstur, aukinn fjölda greininga á geðröskunum og aukið álag á vinnumarkaði. Um helmingur öryrkja er ánægður með líf sitt almennt. Þó telur meira en helmingur þeirra heilsu sína slæma og tæpur helmingur er óánægður með fjárhagsafkomu sína. Þegar allir þessir þættir eru teknir saman kemur í ljós að staða meirihluta öryrkja er ekki nógu góð og aðeins 8% þeirra búa að eigin mati við góða stöðu hvað heilsu, fjárhag og lífið almennt varðar.⁴

Að framansögðu má færa sterk rök fyrir því að þörf sé fyrir fleiri hlutastörf við hæfi þeirra sem hafa skerta vinnugetu sem og sveigjanlegri og umburðarlyndari vinnumarkað og vinnuveitendur. Fjölga þarf úrræðum og fræðslu, auka ráðgjöf, samhæfingu og nýtingu þeirrar þjónustu sem þegar er til staðar. Umfram allt þarf að halda fólki virku. Meirihluti öryrkja eru konur og fólk með litla eða enga framhaldsmenntun. Langflestir hafa reynslu af vinnumarkaði en hafa hlotið örorku vegna áfalla og veikinda eftir að þeir komust á fullorðinsár. Margir búa við fátækt, félagslega einangrun og þröngan fjárhag. Mikilvægt er að tekið sé tillit til alls þessa þegar unnið er að skipulagi og áætlunum er varða kerfi bóta og starfshæfnismats, sem og aðgerðum til að auka virkni og atvinnuþátttöku.⁵

Á Íslandi er þekkingarsamfélag. Hlutfall þeirra sem eru á vinnualdri er hátt og atvinnuþátttaka í alþjóðlegu samhengi mikil, einkum hjá konum og fólki yfir 65 ára aldri. Brottfall úr framhaldsskólum er hins vegar alvarlegt vandamál. Sá fjölmenni hópur á vinnualdri sem aðeins hefur lokið grunnskólaprófi er ekki síður áhyggjuefni. Í kjölfar efnahagshrunsins hefur atvinnuleysi aukist hratt, einkum hjá ungu fólki og minna menntuðu. Það er lykilatriði að tryggja þeim hópum skólavist eða aðra menntun, endurmenntun eða annan stuðning til að forða því að langtímaatvinnuleysi hreiðri um sig. Langtímaatvinnuleysi verður ekki forðað nema með markvissum aðgerðum og stórátaki sem tryggir fjölbreytt tækifæri til náms og endurmenntunar og þar með sveigjanleika og öryggi á vinnumarkaði.

Samfélag og atvinnuhættir hafa tekið örum breytingum og við þurfum að búa okkur undir að sú þróun haldi áfram. Framlag frumgreina, fiskveiða, fiskvinnslu og landbúnaðar til þjóðarframleiðslu hefur dregist saman á undanförnum árum og nam u.þ.b. 8% af þjóðarframleiðslu (GDP) árið 2008. Ófyrirséð er hvort sú þróun haldi áfram, þar sem vegur frumgreina hefur styrkst eftir efnahagshrunið. Hefðbundinn iðnaður hefur staðið í stað undanfarinn áratug og nam hlutdeild hans árið 2008 um 16% af þjóðarframleiðslu. Byggingariðnaður nam 12% af þjóðarframleiðslu en ljóst er að hann var allt að því tvöfalt umfangsmeiri en forsendur eru fyrir til langs tíma. Þau 64% sem uppá vantar komu frá þjónustugreinum, þar af 26% frá fjármálaþjónustu. Ferðaþjónusta og skapandi greinar hafa vaxið gríðarlega. Líklegt er að fyrirtækjum og atvinnutækifærum sem greiða góð laun til framtíðar fjölgi mest í tengslum við iðnað og þjónustu, þ.m.t. hátækni og þekkingariðnað, líf- og læknavísindi, ferðaþjónustu og skapandi greinar.

Fyrir lítið nútíma hagkerfi eins og Ísland eru þekking og nýsköpun sérstaklega mikilvæg. Tækifæri til nýsköpunar liggja á öllum sviðum atvinnulífsins en ekki síst á vettvangi framleiðslu landbúnaðar- og sjávarútvegsafurða þar sem öflugt þekkingarumhverfi styður við nýsköpunina á markaði sem er móttækilegur fyrir nýjungum. Í stefnu Vísinda- og tækniráðs er sérstaklega tekið á þessum áskorunum og sett fram stefna sem miðar að því að skipa okkur í fremstu röð hvað varðar rannsóknir og nýsköpun.⁶  Stefnan miðar að því að efla rannsóknir og rannsóknanám við háskóla og stofnanir með því að nýta betur aðstöðu og auðvelda fyrirtækjum að taka þátt í rannsóknum og notfæra sér niðurstöður þeirra. Með stuðningi við rannsóknatengda nýsköpun og þverfaglegu samstarfi sprotafyrirtækja, háskóla og rannsóknastofnana má skapa aukin verðmæti þjóðarbúinu til heilla.

Aukin áhersla á þjónustugreinar, hugvit og sköpun er skynsamleg. Þeir sem nýta sér rafræn viðskipti og rafræn samskipti kalla á almennan aðgang að háhraðatengingum og hefur mikið áunnist á því sviði síðustu ár. Aðgangur að netinu og notkun þess er mjög almennur á Íslandi og með því mesta sem þekkist. Staða tæknilegra innviða, mannauðs og færni í upplýsingatækni er góð en framboð á rafrænni opinberri þjónustu er hins vegar alls ekki nægilegt og notkun upplýsingatækni til að greiða aðgang almennings að lýðræðislegri ákvarðanatöku er óviðunandi. Þessi staða kemur mjög skýrt fram í alþjóðlegum könnunum og felur hún í sér sóknarfæri, en árið 2010 er Ísland í 22. sæti í rafrænni stjórnsýsluvísitölu og 135-143 sæti í rafrænni þátttökuvísitölu sem Sameinuðu þjóðirnar mæla árlega. Það er eftirspurn eftir rafrænni þjónustu og hana þarf að stórauka, sérstaklega framboð á opinberri rafrænni þjónustu. Stefna ríkisstjórnarinnar Netríkið Ísland er vegvísir um þróun rafrænnar stjórnsýslu og nýtingu upplýsingatækni á árunum 2008-2012.⁷

Framlag Íslands til rannsókna, þróunar og nýsköpunar nemur nú um 3% af landsframleiðslu sem þykir umtalsvert og er sambærilegt við önnur þekkingarsamfélög. Þessi fjárfesting virðist hins vegar ekki skila sér nægilega vel í betri árangri fyrirtækja. Lausnin liggur ekki í að auka einhliða framlög ríkisins heldur í því að efla getu og vilja fyrirtækjanna sjálfra til að stunda rannsóknir, þróun og nýsköpun. Þetta má gera með mótframlögum rannsóknasjóða eða með öðrum hvetjandi ráðstöfunum, svo sem skattaívilnunum og bættu nýsköpunarumhverfi og þar með auka verðmætasköpun og útflutning.

Sjálfbæra þróun þarf að útfæra á þremur meginsviðum; efnahags, samfélags og umhverfis. Aðeins þegar þróunin er jákvæð á öllum þessum sviðum er hægt að tala um að hún sé sjálfbær. Þetta er mikilvægt að hafa í huga, einkum þegar hugað er að nýtingu náttúrugæða til uppbyggingar atvinnulífs eða aukinna lífsgæða. Tryggja þarf ábyrga og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og samkeppnishæft atvinnulíf. Sjálfbærni í því sem snýr að matvælum tekur m.a. til notkunar og framleiðslu á innlendum aðföngum í landbúnaði s.s. áburði, fóðri og orkugjöfum/olíu.  Með því að auka innlenda matvælaframleiðslu er stuðlað að aukinni sjálfbærni og ýtt undir atvinnusköpun. Mikilvægt er að arður af sameiginlegum auðlindum sé hámarkaður til lengri tíma litið og að hann skili sér til samfélagsins alls, bæði beint og óbeint.

Auðlinda- og orkustefna á að grundvallast á sjálfbærni og miða að því að efla öryggi og velferð samfélagsins og skila því ávinningi og um hana þarf að ríkja víðtæk sátt til langs tíma. Mikilvægar forsendur slíkrar sáttar eru að þjóðin fái hverju sinni sanngjarnan arð af sameiginlegum auðlindum og að gætt sé jafnvægis milli verndar- og nýtingarsjónarmiða. Hafa þarf hagsmuni komandi kynslóða í huga við stefnumótun og framkvæmd, og skila náttúru og umhverfi eins óspilltu og kostur er til þeirra. Ósnortin náttúra er einnig auðlind, sem  skilar áþreifanlegum og óáþreifanlegum ávinningi, m.a. ferðaþjónustu og almennri útivist.

Vistvæn nýsköpun (eco-innovation) vísar til hverskonar nýsköpunar sem leiðir til betra umhverfis, sjálfbærrar þróunar og hámarksnýtingar aðfanga á líftíma hennar. Markaður fyrir vistvænar vörur og þjónustu er ört vaxandi. Samkvæmt rannsóknum OECD eru verðmæti þeirra nú um 2,5% af landsframleiðslu ESB landanna. Íslensk fyrirtæki eiga mikla möguleika á að láta til sín taka á þessu sviði, m.a. vegna sveigjanleika þeirra og jákvæðrar ímyndar íslenskrar náttúru. Flest lönd standa frammi fyrir verulegum umhverfisvanda sem taka þarf á, m.a. vegna mikillar losunar gróðurhúsalofttegunda, uppsöfnunar úrgangs og álags á vistkerfið. Vistvæn nýsköpun skapar einstakt sóknarfæri fyrir íslensk fyrirtæki og er mikilvægt framlag til sjálfbærrar þróunar.  

Til þess að fylgjast með hvernig Íslandi miðar í þá átt að verða öflugt samfélag sem byggir á varanlegri velferð, þekkingu og sjálfbærni eru sett eftirfarandi 15 hlutlæg markmið til tíu ára.

1. Að lækka hlutfall íbúa með 75% örorkumat á aldrinum 18-66 ára úr 7,3% í 5,7% árið 2020. 
2. Að lækka hlutfall atvinnulausra úr 7% árið 2010 í 3% af heildarvinnuafli árið 2020. 
3. Að auka jöfnuð á Ísland með lækkun Gini stuðuls fyrir ráðstöfunartekjur í um 23 árið 2020. 
4. Að bæta stöðu jafnréttismála þannig að gildi jafnréttisvísitölunnar global gender gap index verði nálægt 0,9 árið 2020. 
5. Að auka vellíðan og góða andlega heilsu þannig að meðaltal mælinga, samkvæmt vellíðanarkvarðanum hækki úr 26,6 árið 2009 í 28 árið 2020⁸. 
6. Að hlutfall Íslendinga á aldrinum 25‐64 ára sem ekki hafa formlega framhaldsmenntun fari úr 30% niður í 10% árið 2020. 
7. Að 4% af landsframleiðslu sé varið til rannsókna og þróunar og að hlutfall framlags fyrirtækja verði 70% á móti 30% framlagi ríkisins í samkeppnissjóði og markáætlanir. 
8. Að Ísland verði meðal 10 efstu þjóða árið 2020 í rafrænni stjórnsýsluvísitölu og rafrænni þátttökuvísitölu Sameinuðu þjóðanna.
   
9. Að hátækniiðnaður skapi 10% af landsframleiðslu og 15% af útflutningsverðmætum árið 2020.
   
10. Að í samgöngum og sjávarútvegi verði a.m.k. 10% orkugjafa af endurnýjanlegum uppruna árið 2020. 
11. Að Ísland taki að sér sambærilegar skuldbindingar og önnur Evrópuríki gagnvart loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna árið 2020 og nettólosun gróðurhúsalofttegunda utan viðskiptakerfis lækki um 38% frá árinu 2008.
    
12. Að vistvæn nýsköpun og afurðir hennar verði helsta vaxtargreinin næsta áratug, með 20% árlegan vöxt í veltu sem tvöfaldist fyrir 2015, miðað við 2011.
    
13. Að árið 2020 gangi 75% nýrra bifreiða, undir fimm tonnum að þyngd, fyrir endurnýjanlegum orkugjöfum. 
14. Að hlutfall innlendrar matvöru í matvöruneyslu landsmanna aukist um 10% fyrir árið 2020. 
15. Að árið 2020 verði færni íslenskra grunnskólanemenda sambærileg við 10 efstu þjóðir samkvæmt OECD PISA rannsókninni á lesskilningi og læsi á stærðfræði og raungreinar.
    

Sjá einnig:

• Inngangur
  
• Mælikvarðar
  
• Efnahags- og þróunarmarkmið
• Tillögur um leiðir
  

Sækja skjalið Ísland 2020 – sókn fyrir atvinnulíf og samfélag

Heimildir:

1. Stöðuskýrsla  Ísland 2009, skýrsla Hagfræði- og Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, bls. 109, sjá: www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/stoduskyrsla-island2009.pdf.
2. Stöðuskýrsla  Ísland 2009, skýrsla Hagfræði- og Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, bls. 107, sjá: www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/stoduskyrsla-island2009.pdf.
   
3. Sjá: www.weforum.org/pdf/gendergap/report2009.pdf.
   
4. Guðrún Hannesdóttir, Sigríður Thorlacius og Stefán Ólafsson (2010), Örorka og virk velferðarstefna. Skýrsla, Þjóðmálastofnun HÍ, bls. 45.
5. Guðrún Hannesdóttir, Sigríður Thorlacius og Stefán Ólafsson (2010), Örorka og virk velferðarstefna. Skýrsla, Þjóðmálastofnun HÍ, bls. 45.
   
6. Byggt á sterkum stoðum – stefna Vísinda- og tækniráðs 2010-2012, sjá: www.vt.is/files/VT%202010%202012_863724423.pdf.
7. Netríkið Ísland, sjá: www.ut.is/media/Skyrslur/NETRIKID_ISLAND_stefnuskra.pdf.
8. Stefán Hrafn Jónsson og Jón Óskar Guðlaugsson. (2010) Óbirt úrvinnsla úr gögnum rannsóknarinnar heilsa og líðan Íslendinga 2009. Sjá: www.lydheilsustod.is/rannsoknir/heilsa-og-lidan-2007.